TestBaazi

अष्ट प्रधान नाम की मंत्रिपरिषद थी–

UPPCS (Mains), 2013 IAS (Prelims), 1996
A
गुप्त प्रशासन में
B
चोल प्रशासन में
C
विजयनगर प्रशासन में
D
मराठा प्रशासन में
सही उत्तर: (d) मराठा प्रशासन में
विस्तृत व्याख्या

अष्टप्रधान (Ashtapradhan) मध्यकालीन भारत के मराठा प्रशासन (विशेषतः छत्रपति शिवाजी महाराज के केंद्रीय शासन तंत्र) की आठ प्रमुख मंत्रियों/अधिकारियों की सर्वोच्च सलाहकार परिषद थी। इसकी औपचारिक घोषणा शिवाजी ने 1674 ई. में अपने राज्याभिषेक के समय की थी।

अष्टप्रधान के पद समतुल्य विभाग प्रमुख दायित्व
1. पेशवा (मुख्य प्रधान) प्रधानमंत्री सामान्य प्रशासन व मुहर
2. अमात्य (मजूमदार) वित्त व राजस्व आय-व्यय लेखा जांच
3. वाकिया-नवीस (मंत्री) गृह व सूचना दैनिक कार्य व गुप्तचर
4. सचिव (शुरूनवीस) पत्राचार सचिव शाही पत्र व परगना
5. सुमंत (दबीर) विदेश मंत्री विदेशी राजनयिक संबंध
6. सेनापति (सर-ए-नौबत) प्रधान सेनापति सैन्य भर्ती व संचालन
7. पंडितराव (दानाध्यक्ष) धार्मिक मंत्री धार्मिक कार्य व दान
8. न्यायाधीश मुख्य न्यायाधीश दीवानी व फौजदारी न्याय

महत्वपूर्ण तथ्य

  • सलाहकार स्वरूप एवं व्यक्तिगत उत्तरदायित्व: अष्टप्रधान आधुनिक मंत्रिमंडल की तरह सामूहिक रूप से उत्तरदायी नहीं थी, बल्कि प्रत्येक मंत्री व्यक्तिगत रूप से छत्रपति के प्रति उत्तरदायी था और इनकी नियुक्ति व पदच्युति राजा के विवेक पर निर्भर थी।
  • सैन्य एवं गैर-सैन्य कर्तव्य: इस परिषद में पंडितराव और न्यायाधीश को छोड़कर शेष सभी छः मंत्रियों को आवश्यकता पड़ने पर युद्ध में सेना का नेतृत्व करना अनिवार्य था; सभी को नकद वेतन मिलता था।

अन्य महत्वपूर्ण तथ्य

  • अष्टदिग्गज से अंतर: विजयनगर के महान शासक कृष्णदेव राय के दरबार में तेलुगु भाषा के आठ प्रसिद्ध कवियों की मंडली को अष्टदिग्गज कहा जाता था (जो साहित्यिक मंडली थी, न कि प्रशासनिक परिषद अष्टप्रधान); वहीं गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय की सभा में नवरत्न प्रसिद्ध थे।