TestBaazi

निम्नांकित में से कौन ‘प्रस्थानत्रयी’ में सम्मिलित नहीं है ?

UPPCS (Prelims), 1997
A
भागवत
B
भगवद्गीता
C
ब्रह्मसूत्र
D
उपनिषद
सही उत्तर: (a) भागवत
विस्तृत व्याख्या

‘भागवत’ (श्रीमद्भागवत पुराण) वेदांत दर्शन की ‘प्रस्थानत्रयी’ में सम्मिलित नहीं है। भारतीय दर्शन (वेदांत) में सर्वोच्च दार्शनिक प्रामाणिकता वाले तीन ग्रंथों के समूह को 'प्रस्थानत्रयी' (Prasthanatrayi) कहा जाता है, जिसमें उपनिषद, भगवद्गीता और ब्रह्मसूत्र शामिल हैं। अतः विकल्प (a) सही उत्तर है।

महत्वपूर्ण तथ्य

  • प्रस्थानत्रयी के तीन स्तंभ:
    प्रस्थान का नाम संबंधित ग्रंथ दार्शनिक स्वरूप
    श्रुति प्रस्थान उपनिषद वैदिक ऋषियों के साक्षात्कार पर आधारित परम आध्यात्मिक सत्य एवं ज्ञान का मूल आधार।
    स्मृति प्रस्थान श्रीमद्भगवद्गीता महाभारत के भीष्म पर्व का भाग; जीवन में ज्ञान, भक्ति और निष्काम कर्म का व्यावहारिक दर्शन।
    न्याय प्रस्थान ब्रह्मसूत्र महर्षि बादरायण द्वारा रचित तार्किक एवं दार्शनिक सूत्र, जो उपनिषदों के विचारों को सुव्यवस्थित करते हैं।
  • भाष्य परंपरा: वेदांत के जिस किसी भी आचार्य को अपना स्वतंत्र दार्शनिक संप्रदाय स्थापित करना होता था, उसके लिए प्रस्थानत्रयी पर भाष्य लिखना अनिवार्य था:
    • आदि शंकराचार्य: अद्वैतवाद (Advaita)
    • रामानुजाचार्य: विशिष्टाद्वैतवाद (Vishishtadvaita)
    • मध्वाचार्य: द्वैतवाद (Dvaita)
    • निम्बार्काचार्य: द्वैताद्वैतवाद (Dvaitadvaita)
    • वल्लभाचार्य: शुद्धाद्वैतवाद (Shuddhadvaita)

अन्य महत्वपूर्ण तथ्य

  • प्रस्थानचतुष्टय: वल्लभ संप्रदाय (पुष्टिमार्ग) में प्रस्थानत्रयी के तीन ग्रंथों के साथ 'श्रीमद्भागवत पुराण' को चौथे ग्रंथ के रूप में जोड़कर 'प्रस्थानचतुष्टय' माना जाता है, किंतु मुख्य वेदांत दर्शन में प्रस्थानत्रयी ही मान्य है।