TestBaazi

निम्नलिखित में कौन सुमेलित है?

UPPCS (Mains), 2005
A
अद्वैतवाद – रामानुजम
B
विशिष्टाद्वैतवाद – शंकराचार्य
C
द्वैतवाद – मध्वाचार्य
D
द्वैताद्वैतवाद – वल्लभाचार्य
सही उत्तर: (c) द्वैतवाद – मध्वाचार्य
विस्तृत व्याख्या

विकल्प (c) द्वैतवाद — मध्वाचार्य सही सुमेलित है। 13वीं सदी के वैष्णव दार्शनिक आचार्य मध्वाचार्य (आनंदतीर्थ, 1199-1278 ई.) ने ‘द्वैतवाद’ (ब्रह्म संप्रदाय) का प्रतिपादन किया था। अन्य तीनों विकल्प गलत सुमेलित हैं: ‘अद्वैतवाद’ के प्रवर्तक शंकराचार्य, ‘विशिष्टाद्वैतवाद’ के प्रवर्तक रामानुजाचार्य तथा ‘द्वैताद्वैतवाद’ के प्रवर्तक निम्बार्काचार्य थे।

दार्शनिक सिद्धांत वास्तविक प्रवर्तक प्रश्न के युग्म की स्थिति
अद्वैतवाद आदि शंकराचार्य असुमेलित (रामानुजम गलत)
विशिष्टाद्वैतवाद रामानुजाचार्य असुमेलित (शंकराचार्य गलत)
द्वैतवाद मध्वाचार्य सही सुमेलित
द्वैताद्वैतवाद निम्बार्काचार्य असुमेलित (वल्लभाचार्य गलत)

महत्वपूर्ण तथ्य

  • द्वैतवाद के पांच भेद: मध्वाचार्य ने जीव-ईश्वर, जीव-जीव, ईश्वर-जगत, जीव-जगत तथा जड़-जड़ पदार्थों के बीच पांच शाश्वत और वास्तविक भेद (‘पंचभेद’) स्वीकार किए हैं।
  • हरिदास आंदोलन से संबंध: मध्वाचार्य की द्वैत परंपरा ने ही आगे चलकर कर्नाटक में हरिदास आंदोलन (पुरंदरदास, कनकदास) और बंगाल में चैतन्य महाप्रभु के गौड़ीय संप्रदाय को दार्शनिक आधार प्रदान किया।
  • वल्लभाचार्य का मत: महाप्रभु वल्लभाचार्य द्वारा प्रतिपादित दार्शनिक मत ‘शुद्धाद्वैतवाद’ (पुष्टिमार्ग) है, न कि द्वैताद्वैतवाद।